മുംബൈയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ പലരുടെയും മനസ്സിൽ ആദ്യം തെളിയുന്നത് വെള്ളിത്തിരയിലെ വർണ്ണക്കാഴ്ചകളോ, കടൽക്കാറ്റിനോട് മല്ലിടുന്ന ആകാശചുംബികളായ കെട്ടിടങ്ങളോ, അല്ലെങ്കിൽ ഒരിക്കലും അവസാനിക്കാത്ത സ്വപ്നങ്ങളുടെ വേഗതയോ ആണ്. എന്നാൽ ഈ നഗരത്തിന്റെ മനോഹരമായ പുറംചട്ടയ്ക്കുള്ളിൽ, കോൺക്രീറ്റ് കാടുകൾക്കും ആഡംബരങ്ങൾക്കും അപ്പുറത്ത്, മറ്റൊരു ലോകം സ്പന്ദിക്കുന്നുണ്ട് ധാരാവി. ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ചേരികളിലൊന്ന് എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുമ്പോഴും, വെറുമൊരു ചേരി എന്ന ഇടുങ്ങിയ ചട്ടക്കൂട്ടിൽ ഒതുക്കി നിർത്താൻ കഴിയാത്തത്ര സങ്കീർണ്ണവും വിസ്മയിപ്പിക്കുന്നതുമായ ഒരു മനുഷ്യ ആവാസവ്യവസ്ഥയാണിത്.
അറബിക്കടലിന്റെ തീരത്ത് ഏതാണ്ട് 2.1 ചതുരശ്ര കിലോമീറ്റർ ചുറ്റളവിൽ തിങ്ങിപ്പാർക്കുന്ന പത്തുലക്ഷത്തിലധികം മനുഷ്യർ, അവിടെ ജീവിതം ദുരിതങ്ങളുടെ കയ്പ്പല്ല, മറിച്ച് അതിജീവനത്തിന്റെ അസാമാന്യമായ കരുത്താണ് വിളിച്ചോതുന്നത്. എഴുത്തുകാർക്കും സിനിമാക്കാർക്കും രാഷ്ട്രീയക്കാർക്കും മാധ്യമങ്ങൾക്കും പതിറ്റാണ്ടുകളായി ധാരാവി ഒരു പ്രഹേളികയാണ്. ചിലർക്കത് ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെ നിഴൽച്ചിത്രമാണെങ്കിൽ, മറ്റുചിലർക്കത് കോടിക്കണക്കിന് ഡോളറുകളുടെ വിറ്റുവരവുള്ള അസംഘടിത തൊഴിൽ മേഖലയുടെ ഈറ്റില്ലമാണ്.
ഇടുങ്ങിയ ഇടനാഴികളിലൂടെ നടക്കുമ്പോൾ അവിടെ നിങ്ങൾ കാണുന്നത് ഒരേസമയം സഹവസിക്കുന്ന വിരുദ്ധതകളെയാണ്. ഒരു വശത്ത് അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളുടെ അഭാവവും മലിനമായ ഓടകളും ശ്വാസം മുട്ടിക്കുന്ന ജനസാന്ദ്രതയുമെങ്കിൽ, മറുവശത്ത് ലോകത്തിന്റെ ഏത് കോണിലേക്കും കയറ്റുമതി ചെയ്യപ്പെടുന്ന തോൽ ഉൽപ്പന്നങ്ങളും കളിമൺ പാത്രങ്ങളും പ്ലാസ്റ്റിക് പുനരുപയോഗ യൂണിറ്റുകളും. ഇവിടെ ഓരോ കൂരയും ഓരോ ഫാക്ടറിയാണ്, ഓരോ മനുഷ്യനും ഓരോ പോരാളിയാണ്.
ധാരാവി വെറുമൊരു ഭൂപ്രദേശമല്ല, അതൊരു വികാരമാണ്. നിരാശയുടെ പടുകുഴിയിൽ വീഴാതെ, പരിമിതമായ സാഹചര്യങ്ങളെ അനന്തമായ സാധ്യതകളാക്കി മാറ്റുന്ന മനുഷ്യരുടെ ആത്മവീര്യത്തിന്റെ അടയാളം. മുംബൈ എന്ന മഹാനഗരത്തിന്റെ ചലനങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന, പുറംലോകം കാണാത്ത ആ യഥാർത്ഥ ഹൃദയമിടിപ്പിലേക്ക് നമുക്ക് നടന്നുനീങ്ങാം.
ധാരാവിയെ പലപ്പോഴും “ചേരി” എന്ന ഒറ്റ വാക്കിൽ അടച്ച് പറയാറുണ്ട്. പക്ഷേ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അത് ഒരു നഗരത്തിനുള്ളിലെ മറ്റൊരു നഗരമാണ്. ഏകദേശം 2.39 ചതുരശ്ര കിലോമീറ്റർ വിസ്തൃതിയിൽ ഏകദേശം 12 ലക്ഷത്തോളം ആളുകൾ താമസിക്കുന്ന ഈ പ്രദേശം, ജനസാന്ദ്രതയുടെ ആഗോള ഉദാഹരണമായി മാറിയിട്ടുണ്ട്. ചിലർക്കായി ഇത് ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെ പ്രതീകമായിരിക്കുമ്പോൾ, ഇവിടെ ജനിച്ചും വളർന്നും ജോലി ചെയ്യുന്നവർക്കിത് ജീവിതത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാണ്. “ഇത് ഗട്ടറാണ്, പക്ഷേ സ്വർണ്ണം കൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്” എന്ന പ്ലംബർ രാജു ഹനുമന്തയുടെ വാക്കുകൾ ധാരാവിയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം വ്യക്തമാക്കുന്നു.
മുംബൈയുടെ സാമ്പത്തിക ചക്രം തിരിയാൻ സഹായിക്കുന്ന അനൗപചാരിക സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ പ്രധാന കേന്ദ്രങ്ങളിലൊന്നാണ് ധാരാവി. ഔദ്യോഗിക കണക്കുകൾ കുറവായിരുന്നാലും ലോകബാങ്ക്, യു.എൻ-ഹാബിറ്റാറ്റ് പോലുള്ള സംഘടനകളുടെ വിലയിരുത്തലുകൾ പ്രകാരം, ഇവിടെ വർഷംതോറും 1 മുതൽ 1.5 ബില്യൺ ഡോളർ വരെ മൂല്യമുള്ള സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടക്കുന്നു. അതായത് ഏകദേശം 9,000 കോടി രൂപയുടെ വാർഷിക ഉൽപ്പാദനം. കുടിലുകളുടെ ഇടുങ്ങിയ പാതകളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ആയിരക്കണക്കിന് ചെറുകിട സംരംഭങ്ങളാണ് ഈ സാമ്പത്തിക ശക്തിയുടെ അടിത്തറ.
ധാരാവിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത അതിന്റെ ദ്വന്ദസ്വഭാവമാണ്. ചില തെരുവുകളിൽ സൂര്യപ്രകാശം പോലും കടക്കാത്ത ഇരുണ്ട ഇടങ്ങൾ കാണാം എന്നാൽ അതേ പ്രദേശങ്ങളിലെ വിപണികൾ രാത്രി മുഴുവൻ പ്രകാശത്തിൽ നിറഞ്ഞുനിൽക്കും. ഒരു വശത്ത് മലിനജലവും ഈർപ്പവും നിറഞ്ഞ ജീവിതം, മറുവശത്ത് കോടികളുടെ വ്യാപാരം. മുംബൈയിലെ ആഡംബര ബിസിനസ് ജില്ലകളായ ബാന്ദ്ര-കുർള കോംപ്ലക്സ് പോലുള്ള സ്ഥലങ്ങളുമായി മത്സരിക്കുന്ന രീതിയിൽ ധാരാവിയിലെ ചില വാണിജ്യ വാടകകൾ പ്രതിമാസം അഞ്ച് ലക്ഷം രൂപ വരെ ഉയരുന്നത് ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ തെളിവാണ്.
ഇവിടെ എത്തുന്നവരിൽ ഭൂരിഭാഗവും രാജ്യത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള തൊഴിലാളി കുടിയേറ്റക്കാരാണ്. ഔദ്യോഗിക രേഖകൾ ഇല്ലാതെയും അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ പരിമിതമായിട്ടും, കുറഞ്ഞ ചെലവിൽ ജീവിതം ആരംഭിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഇടമായി ധാരാവി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. 100 ചതുരശ്ര അടി വിസ്തൃതിയുള്ള കുടിലുകൾക്ക് 3,000 മുതൽ 7,000 രൂപ വരെ വാടക ലഭിക്കുമ്പോൾ, അതേ പ്രദേശത്തിലെ ചെറിയ വ്യാപാര ഇടങ്ങൾ ലക്ഷങ്ങൾ വിലവരുന്നവയാകുന്നു. അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ ഇല്ലാത്തിടത്ത് പോലും സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനം വളരാൻ കഴിയുന്ന അപൂർവ ഉദാഹരണമാണ് ഇത്.
ധാരാവിയുടെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ നട്ടെല്ലാണ് ചെറുകിട നിർമ്മാണ യൂണിറ്റുകൾ. ഏകദേശം 20,000-ത്തിലധികം സൂക്ഷ്മ സംരംഭങ്ങൾ ഇവിടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. വസ്ത്ര നിർമ്മാണം മുതൽ ബാഗ് നിർമാണം, ഭക്ഷ്യ ഉൽപ്പാദനം മുതൽ പുനരുപയോഗ വ്യവസായം വരെ വൈവിധ്യമാർന്ന മേഖലകൾ ഇവിടെ കാണാം. 100 മുതൽ 150 ചതുരശ്ര അടി വരെ മാത്രം വിസ്തൃതിയുള്ള മുറികളിലാണ് പല ഫാക്ടറികളും പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
ധാരാവിയുടെ ഏറ്റവും പഴക്കമുള്ള വ്യവസായങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് തുകൽ നിർമ്മാണം. 19-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തിൽ ആരംഭിച്ച ഈ മേഖല ഇന്ന് ആയിരക്കണക്കിന് കുടുംബങ്ങളുടെ ഉപജീവന മാർഗമാണ്. ബാഗുകൾ, ജാക്കറ്റുകൾ, വാലറ്റുകൾ മുതൽ പ്രത്യേക ഓർഡറുകളുള്ള ആക്സസറികൾ വരെ ഇവിടെ നിർമ്മിച്ച് ഇന്ത്യയ്ക്കകത്തും വിദേശ വിപണികളിലേക്കും എത്തിക്കുന്നു. ഓരോ ഉൽപ്പന്നത്തിനും കരകൗശല തൊഴിലാളികൾക്ക് ലഭിക്കുന്ന ലാഭം ചെറിയതായിരിക്കുമ്പോഴും, ഈ വ്യവസായത്തിന്റെ ആകെ വ്യാപാരം കോടികളിൽ അളക്കപ്പെടുന്നു.
അതിനൊപ്പം തന്നെ ഏഷ്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ മൺപാത്ര നിർമ്മാണ കേന്ദ്രങ്ങളിലൊന്നായ കുംഭർവാഡയും ധാരാവിയുടെ ഭാഗമാണ്. ഗുജറാത്തിൽ നിന്നുള്ള കുശവൻ കുടുംബങ്ങൾ തലമുറകളായി ഇവിടെ താമസിച്ച് ദീപാവലി ദിയകൾ മുതൽ അലങ്കാര വസ്തുക്കൾ വരെ നിർമ്മിക്കുന്നു. വർഷത്തിൽ ഏകദേശം 1,000 കോടി രൂപയുടെ വ്യാപാരം നടക്കുന്നതായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന ഈ മേഖല, പരമ്പരാഗത കരകൗശലവും നഗര സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വ്യക്തമാക്കുന്നു.
ധാരാവിയുടെ മറ്റൊരു മുഖമാണ് തെരുവ് ഭക്ഷണ ശൃംഖല. പുലർച്ചെ 2.30 മുതൽ ആരംഭിക്കുന്ന ഇഡ്ഡലി, വട, ഫിൽട്ടർ കോഫി നിർമ്മാണം മുംബൈ നഗരമൊട്ടാകെ ഭക്ഷണ വിതരണ ശൃംഖലയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇവിടെ തയ്യാറാകുന്ന ഭക്ഷണം സൈക്കിളുകളിലും ചെറിയ വാഹനങ്ങളിലുമായി നഗരത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലേക്ക് എത്തുന്നു. ഔദ്യോഗിക കണക്കുകൾ ഇല്ലെങ്കിലും, ഈ ഭക്ഷ്യ വ്യവസായം ധാരാവിയുടെ അനൗപചാരിക സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിലെ പ്രധാന ഘടകമാണ്.
അതേസമയം, മുംബൈയുടെ പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തിൽ ഏറ്റവും വലിയ പങ്ക് വഹിക്കുന്നത് ധാരാവിയിലെ റീസൈക്ലിംഗ് വ്യവസായമാണ്. നഗരത്തിലെ ഖരമാലിന്യത്തിന്റെ ഏകദേശം 80 ശതമാനം വരെ ഇവിടെ ശേഖരിക്കുകയും പുനരുപയോഗത്തിനായി സംസ്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്ലാസ്റ്റിക്, ലോഹം, പേപ്പർ, ഇ-മാലിന്യം എന്നിവ കൈകൊണ്ട് വേർതിരിക്കുന്ന തൊഴിലാളികൾ അപകടകരമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ ജോലി ചെയ്യുമ്പോഴും നഗരത്തിന്റെ മാലിന്യ നിയന്ത്രണ സംവിധാനത്തിന്റെ അവിഭാജ്യ ഘടകമായി തുടരുന്നു.
എന്നാൽ ഈ സജീവ ആവാസവ്യവസ്ഥ ഇപ്പോൾ വലിയ മാറ്റത്തിന്റെ വക്കിലാണ്. ധാരാവി പുനർവികസന പദ്ധതി നഗര ആസൂത്രണത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ പദ്ധതികളിലൊന്നായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ആധുനിക കെട്ടിടങ്ങളും അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളും വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്ന പദ്ധതിയെ ചിലർ പുരോഗതിയായി കാണുമ്പോൾ, പല നിവാസികൾക്കും അത് ഉപജീവന മാർഗങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെടുമെന്ന ഭയമാണ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. പുനരധിവാസം എന്നതിലുപരി റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ് വികസനമായി മാറുമോയെന്ന ആശങ്കയും ശക്തമാണ്.
ധാരാവി പുറത്തുനിന്ന് കാണുമ്പോൾ മാലിന്യവും തിരക്കും നിറഞ്ഞ പ്രദേശമായി തോന്നാം. എന്നാൽ അതിന്റെ ഉള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നത് മനുഷ്യാധ്വാനവും സംരംഭകത്വവും അതിജീവന ശേഷിയും ചേർന്ന ഒരു സങ്കീർണ സംവിധാനമാണ്. ഇവിടെ ജീവിക്കുന്നവർക്ക് ധാരാവി ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെ പ്രതീകമല്ല; അവസരത്തിന്റെ സ്ഥലമാണ്.
അവസാനം, ധാരാവിയെ മനസ്സിലാക്കാൻ അതിന്റെ ദുരിതം മാത്രം കാണുന്നത് മതിയാകില്ല. ഓരോ ഇടുങ്ങിയ വഴിയിലും ഒരു തൊഴിൽശാലയും, ഓരോ കുടിലിലും ഒരു സ്വപ്നവും, ഓരോ ബിസിനസ്സിലും നഗരത്തെ മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്ന ഒരു ശക്തിയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഹനുമന്ത പറഞ്ഞത് വെറും ഉപമയല്ല — ധാരാവി ഒരുപക്ഷേ ഗട്ടറായിരിക്കാം, പക്ഷേ അതിന്റെ ഉള്ളിൽ ഒഴുകുന്നത് സ്വർണ്ണമാണ്.
The post ധാരാവി: വെറുമൊരു ചേരിയല്ല, മുംബൈയുടെ ആഡംബരങ്ങളെ തോൽപ്പിക്കുന്ന 9,000 കോടിയുടെ ‘ധാരാവി സാമ്രാജ്യം’… appeared first on Express Kerala.