യുദ്ധം എന്ന് കേൾക്കുമ്പോൾ നമ്മുടെ ഉള്ളിൽ ആദ്യം തെളിയുന്നത് വാളുകൾ തമ്മിൽ മുട്ടുന്ന ശബ്ദവും കുതിരകളുടെ കുളമ്പടിയുമാണ്. എന്നാൽ ചരിത്രത്തിന്റെ ഏടുകൾ മറിച്ചുനോക്കിയാൽ, മനുഷ്യന്റെ യുദ്ധബുദ്ധി ഇതിനേക്കാളൊക്കെ എത്രയോ ക്രൂരവും വിചിത്രവുമായിരുന്നു എന്ന് നമുക്ക് കാണാം. ശത്രുവിനെ നേരിട്ട് നേരിടുന്നതിനേക്കാൾ, പ്രകൃതിയുടെ ശക്തിയെയും ജീവജാലങ്ങളെയും രോഗങ്ങളെയും ആയുധമാക്കി മാറ്റാനാണ് പലപ്പോഴും പുരാതന സൈന്യങ്ങൾ ശ്രമിച്ചത്.
ഇന്നത്തെ കാലത്തെ മിസൈലുകളോ ഡ്രോണുകളോ ഇല്ലാതിരുന്ന അക്കാലത്ത്, ശത്രുവിന്റെ കോട്ടയ്ക്കുള്ളിലേക്ക് പകർച്ചവ്യാധി ബാധിച്ച ശവങ്ങൾ എറിഞ്ഞും, വിഷം വമിപ്പിക്കുന്ന തേളുകളെ ബോംബുകളാക്കി മാറ്റിയും അവർ മരണത്തിന്റെ പുതിയ വഴികൾ വെട്ടിത്തെളിച്ചു. ആധുനിക ലോകം കണ്ടിട്ടുള്ളതിൽ വച്ച് ഏറ്റവും ഭീകരമായ ബയോളജിക്കൽ വാർഫെയറിന്റെ ആദ്യരൂപങ്ങൾ പിറവിയെടുത്തത് ഇത്തരം ഭ്രാന്തമായ ചിന്തകളിൽ നിന്നാണ്.
ഏകദേശം 1,900 വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ്, അതായത് എ.ഡി. 198-199 കാലഘട്ടത്തിലാണ് ലോകം കണ്ടതിൽ വച്ച് ഏറ്റവും വിചിത്രമായ ഈ പ്രതിരോധ തന്ത്രം അരങ്ങേറുന്നത്. റോമൻ ചക്രവർത്തിയായിരുന്ന സെപ്റ്റിമിയസ് സെവേറസ് തന്റെ അജയ്യമായ സൈന്യവുമായി മെസപ്പൊട്ടേമിയയിലെ അതിസമ്പന്നമായ ഹത്ര എന്ന നഗരം കീഴടക്കാൻ എത്തിയതായിരുന്നു. നഗരത്തിന് ചുറ്റുമുള്ള കൂറ്റൻ മതിൽക്കെട്ടുകൾ തകർക്കാൻ റോമൻ സൈന്യം ആധുനികമായ യുദ്ധയന്ത്രങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചെങ്കിലും, ഹത്രയിലെ നിവാസികൾ കരുതിവെച്ചിരുന്നത് തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായ ഒരു ആയുധമായിരുന്നു.
മരുഭൂമിയിൽ സുലഭമായിരുന്ന അതിമാരകമായ വിഷമുള്ള തേളുകളെ അവർ ആയിരക്കണക്കിന് ശേഖരിച്ച് മൺപാത്രങ്ങളിൽ നിറച്ചു. റോമൻ സൈനികർ മതിലിനോട് അടുക്കുമ്പോൾ, ഈ “തേൾ ബോംബുകൾ” അവരുടെ ഇടയിലേക്ക് എറിഞ്ഞു. മൺപാത്രങ്ങൾ താഴെ വീണു പൊട്ടുമ്പോൾ പുറത്തുചാടുന്ന ഇളകി മറിഞ്ഞ തേളുകൾ സൈനികരുടെ വസ്ത്രത്തിനുള്ളിലേക്കും കവചങ്ങൾക്കിടയിലേക്കും ഇഴഞ്ഞുകയറി.
ശത്രുവിന്റെ വാളുകളെ നേരിടാൻ തയ്യാറായി വന്ന റോമൻ സൈനികർക്ക് തങ്ങളുടെ ശരീരത്തിലൂടെ ഇഴയുന്ന നൂറുകണക്കിന് തേളുകളെ എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് അറിയില്ലായിരുന്നു. മുഖത്തും കണ്ണുകളിലും കൈകളിലും മാരകമായ കടിയേറ്റ സൈനികർ വേദന കൊണ്ട് പുളഞ്ഞു.
ആയുധങ്ങൾ കൊണ്ട് നേരിടാൻ കഴിയാത്ത ഈ ചെറുജീവികൾ സൈനികരുടെ ആത്മവിശ്വാസം തകർത്തു. 20 ദിവസം നീണ്ടുനിന്ന ഈ ‘ജൈവ ആക്രമണത്തിന്’ മുന്നിൽ റോമൻ സൈന്യത്തിന് ഒടുവിൽ തോൽവി സമ്മതിച്ച് പിന്മാറേണ്ടി വന്നു. മനുഷ്യൻ മൃഗങ്ങളെയും പ്രാണികളെയും യുദ്ധത്തിന് ഉപയോഗിച്ചതിന്റെ ഏറ്റവും ക്രൂരവും എന്നാൽ ബുദ്ധിപരവുമായ ഉദാഹരണമായി ചരിത്രകാരനായ അഡ്രിയാൻ മേയർ ഈ സംഭവത്തെ തന്റെ പുസ്തകങ്ങളിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.
ആധുനിക ലോകം ഇന്ന് ഭീതിയോടെ നോക്കിക്കാണുന്ന ജൈവായുധങ്ങൾ നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുമ്പ് തന്നെ മനുഷ്യൻ പ്രയോഗിച്ചിരുന്നു എന്നതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ തെളിവാണ് ഹിറ്റൈറ്റ് പ്ലേഗ്. ബി.സി. പതിനാലാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഇന്നത്തെ തുർക്കിയും സിറിയയും ഉൾപ്പെടുന്ന മേഖലകൾ ഭരിച്ചിരുന്ന ഹിറ്റൈറ്റ് സാമ്രാജ്യമാണ് ലോകത്തിലെ ആദ്യത്തെ ആസൂത്രിത ബയോളജിക്കൽ യുദ്ധത്തിന് തുടക്കമിട്ടത്. കേവലം ഭാഗ്യം കൊണ്ടോ യാദൃച്ഛികമായോ അല്ല, മറിച്ച് ശത്രുവിനെ രോഗിയാക്കി കൊന്നൊടുക്കുക എന്ന കൃത്യമായ ലക്ഷ്യത്തോടെയാണ് അവർ മൃഗങ്ങളെ ഉപയോഗിച്ചത്.
തുലറീമിയ എന്നറിയപ്പെടുന്ന മാരകമായ ബാക്ടീരിയൽ രോഗമാണ് ഹിറ്റൈറ്റുകൾ ആയുധമാക്കിയത്. ഇതിന്റെ ഭീകരത മനസ്സിലാക്കാൻ ഇന്നത്തെ കാലത്തെ ആരോഗ്യ വിദഗ്ധരുടെ കണക്കുകൾ മാത്രം നോക്കിയാൽ മതി. കേവലം പത്തോ അതിൽ താഴെയോ ബാക്ടീരിയകൾ ശ്വസിക്കുകയോ ശരീരത്തിൽ സ്പർശിക്കുകയോ ചെയ്താൽ ഒരാൾക്ക് മരണം വരെ സംഭവിക്കാം.
ശത്രു രാജ്യങ്ങളുടെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയെയും സൈനിക ശക്തിയെയും തകർക്കാൻ ഹിറ്റൈറ്റുകൾ ഒരു “ട്രോജൻ ഹോഴ്സ്” തന്ത്രം മെനഞ്ഞു. രോഗം ബാധിച്ച ആടുകളെയും കഴുതകളെയും അതിർത്തികളിലെ വ്യാപാര പാതകളിലേക്കും ശത്രുഗ്രാമങ്ങളിലേക്കും അവർ മനഃപൂർവ്വം അഴിച്ചുവിട്ടു. അന്യരാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നും അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞു വരുന്ന മൃഗങ്ങളെ സ്വന്തമാക്കുന്ന ഗ്രാമീണർക്ക് തങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നത് മരണത്തെയാണെന്ന് അറിയില്ലായിരുന്നു. മൃഗങ്ങളുമായി സമ്പർക്കം പുലർത്തുന്നതിലൂടെയും അവയുടെ മാംസം ഉപയോഗിക്കുന്നതിലൂടെയും രോഗം കാട്ടുതീ പോലെ പടർന്നു.
സിപ്ട്രസ്, ഫിനീഷ്യ തുടങ്ങിയ പ്രദേശങ്ങളെ ഈ പകർച്ചവ്യാധി അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ തകർത്തു കളഞ്ഞു. വാളുകൾ കൊണ്ട് ചെയ്യുന്നതിനേക്കാൾ വലിയ നാശനഷ്ടങ്ങൾ ഒരു തുള്ളി രക്തം പോലും ചിന്താതെ വരുത്താൻ ഈ രോഗബാധിതരായ മൃഗങ്ങൾക്കായെന്ന് ചരിത്രം സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുന്നു.
പുരാതന യുദ്ധക്കളങ്ങളിലെ ഏറ്റവും ഭീകരമായ സാന്നിധ്യമായിരുന്നു യുദ്ധാനകൾ. ഇന്നത്തെ കാലത്തെ ടാങ്കുകളെപ്പോലെ, ശത്രുസൈന്യത്തിന്റെ നിരകൾ തകർത്ത് മുന്നേറാൻ ശേഷിയുള്ള ഈ ജീവിക്കുന്ന യന്ത്രങ്ങളെ നേരിടാൻ സാധാരണ സൈനികർക്ക് ഭയമായിരുന്നു. ബി.സി. 280-ൽ എപ്പിറസിലെ രാജാവായ പിറസ് റോമിനെതിരെ യുദ്ധത്തിന് വന്നപ്പോൾ ഇത്തരം ഒരുപറ്റം ഭീമൻ ആനകളെ കൂടെക്കൂട്ടിയിരുന്നു. ഇറ്റാലിയൻ മണ്ണിൽ ആദ്യമായി ആനകളെ കണ്ട റോമൻ സൈനികർ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ സ്തംഭിച്ചുപോയി. എന്നാൽ, ഈ ഭീമന്മാരുടെ ഒരു വലിയ ദൗർബല്യം റോമക്കാർ പെട്ടെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞു—അതായിരുന്നു ശബ്ദത്തോടുള്ള അവയുടെ അമിതമായ ഭയവും സെൻസിറ്റിവിറ്റിയും.
ആനകളുടെ കാഴ്ചശക്തി കുറവാണെങ്കിലും അവയുടെ കേൾവിശക്തി അതീവ സൂക്ഷ്മമാണ്. പ്രത്യേകിച്ചും പന്നികളുടെ ഉച്ചത്തിലുള്ളതും നിർത്താതെയുള്ളതുമായ കരച്ചിൽ ആനകളിൽ വലിയ പരിഭ്രാന്തിയുണ്ടാക്കുമെന്ന് റോമക്കാർ മനസ്സിലാക്കി. യുദ്ധം മുറുകുന്നതിനിടെ റോമൻ സൈന്യം ഒരു കൂട്ടം പന്നികളെ യുദ്ധക്കളത്തിലേക്ക് അഴിച്ചുവിട്ടു. ചരിത്രരേഖകൾ പ്രകാരം, ചിലയിടങ്ങളിൽ പന്നികളുടെ ശരീരത്തിൽ ടാർ ഒഴിച്ച് തീ കൊളുത്തിയാണ് അവയെ ഓടിച്ചിരുന്നത്. വേദനയും ഭയവും കൊണ്ട് ഈ പന്നികൾ പുറപ്പെടുവിച്ച ഭീകരമായ നിലവിളി യുദ്ധക്കളത്തിൽ മുഴങ്ങിക്കേട്ടു.
പന്നികളുടെ ഈ അസഹനീയമായ കരച്ചിൽ കേട്ട് വിരണ്ട ആനകൾ നിയന്ത്രണം വിട്ട് പിന്തിരിഞ്ഞോടി. ഈ ഓട്ടത്തിനിടയിൽ അവ സ്വന്തം സൈന്യത്തിലെ ആയിരക്കണക്കിന് സൈനികരെ ചവിട്ടിമെതിച്ചു. പിറസ് രാജാവ് ആ യുദ്ധത്തിൽ സാങ്കേതികമായി വിജയിച്ചെങ്കിലും, സ്വന്തം ആനകൾ വരുത്തിവെച്ച നാശനഷ്ടങ്ങൾ കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം ഇല്ലാതായി. ഇതിൽ നിന്നാണ് “പിറസിക് വിക്ടറി” എന്ന പ്രയോഗം ഉണ്ടായത് അതായത്, വലിയ നാശനഷ്ടങ്ങൾ സഹിച്ചുകൊണ്ട് നേടുന്ന, തോൽവിക്ക് തുല്യമായ വിജയം.
ബൈസന്റൈൻ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് നൂറ്റാണ്ടുകളോളം കാവലായിരുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രതിരോധ രഹസ്യമായിരുന്നു ഗ്രീക്ക് ഫയർ. എ.ഡി. 672-ൽ കോൺസ്റ്റാന്റിനോപ്പിളിലെ മുസ്ലീം സൈന്യത്തിന്റെ ഉപരോധം തകർക്കാൻ കല്ലിനിക്കസ് എന്ന ശാസ്ത്രജ്ഞനാണ് ഈ രാസായുധം വികസിപ്പിച്ചെടുത്തത്. സാധാരണ തീയിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായി, വെള്ളത്തിൽ വീണാൽ കൂടുതൽ ആളിപ്പടരുന്ന ഈ അഗ്നിമിശ്രിതം ശത്രുക്കളുടെ കപ്പലുകളെ നിമിഷനേരം കൊണ്ട് കടലിന്റെ അടിത്തട്ടിലെത്തിച്ചു.
ഗ്രീക്ക് ഫയറിന്റെ കൃത്യമായ ചേരുവകൾ ഇന്നും ചരിത്രകാരന്മാർക്കിടയിൽ ഒരു തർക്കവിഷയമാണ്. പെട്രോളിയം, നാഫ്ത, ചുണ്ണാമ്പ്, സൾഫർ, റെസിൻ തുടങ്ങിയവയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു മിശ്രിതമായിരുന്നു ഇതിലൂടെ രൂപപ്പെട്ടതെന്നാണ് കരുതപ്പെടുന്നത്. ഈ രഹസ്യം ചോർന്നുപോകാതിരിക്കാൻ ബൈസന്റൈൻ ചക്രവർത്തിമാർ അതീവ ജാഗ്രത പുലർത്തിയിരുന്നു, അത് വെളിപ്പെടുത്തുന്നവർക്ക് വധശിക്ഷ വരെ നൽകിയിരുന്നു.
ഇന്നത്തെ കാലത്തെ ‘ഫ്ലേംത്രോവറുകൾക്ക്’ സമാനമായ രീതിയിലായിരുന്നു ഇതിന്റെ പ്രവർത്തനം. കപ്പലുകളുടെ മുൻഭാഗത്ത് ഘടിപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ‘സൈഫണുകൾ’അഥവാ വെങ്കലക്കുഴലുകൾ വഴി ഈ ദ്രാവകം സമ്മർദ്ദത്തോടെ ശത്രുക്കപ്പലുകളിലേക്ക് പമ്പ് ചെയ്യുന്നു. ഒരു സ്ഫോടനത്തോടെ പുറത്തുവരുന്ന ഈ ദ്രാവകം വായുവുമായി സമ്പർക്കം പുലർത്തുമ്പോൾ തന്നെ കത്താൻ തുടങ്ങുന്നു.
ഗ്രീക്ക് ഫയറിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ഭീകരത അത് വെള്ളം കൊണ്ട് അണയ്ക്കാൻ കഴിയില്ല എന്നതായിരുന്നു. വെള്ളം ഒഴിക്കുന്തോറും അതിലെ രാസഘടകങ്ങൾ കൂടുതൽ പ്രതിപ്രവർത്തിച്ച് തീ കൂടുതൽ ശക്തമാകും. മണലോ, വിനാഗിരിയോ അല്ലെങ്കിൽ പഴയ മൂത്രമോ ഉപയോഗിച്ച് മാത്രമേ ഈ തീ അണയ്ക്കാൻ സാധിക്കൂ എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കടൽ യുദ്ധങ്ങളിൽ ബൈസന്റൈൻ സൈന്യത്തെ തോൽപ്പിക്കാനാവാത്ത ശക്തിയായി മാറ്റിയത് ഈ നിഗൂഢ ആയുധമായിരുന്നു.
ആധുനിക വൈദ്യശാസ്ത്രം രോഗാണുക്കളെ തിരിച്ചറിയുന്നതിനും നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുമ്പ് തന്നെ, അഴുക്കിനും ചീഞ്ഞഴുകിയ വസ്തുക്കൾക്കും വലിയൊരു സൈന്യത്തെ തകർക്കാൻ കഴിയുമെന്ന് പുരാതന യുദ്ധപ്രഭുക്കൾ മനസ്സിലാക്കിയിരുന്നു. ശാരീരികമായ പരിക്കുകളേക്കാൾ ഉപരിയായി, ശത്രുവിന്റെ പാളയത്തിൽ രോഗങ്ങൾ പടർത്തി അവരെ ആന്തരികമായി തകർക്കുക എന്നതായിരുന്നു ഈ രീതിയുടെ ലക്ഷ്യം.
ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ഭീകരമായ ജൈവായുധ പ്രയോഗം നടന്നത് 1346-ൽ ക്രിമിയയിലെ കാഫ നഗരത്തിലാണ്. ജാനി ബെഗ് രാജാവിന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള മംഗോളിയൻ സൈന്യം നഗരം വളഞ്ഞപ്പോൾ, അവരുടെ ഇടയിൽ പ്ലേഗ് പടർന്നുപിടിച്ചു. യുദ്ധം ജയിക്കാൻ മംഗോളിയർ ഒരു ക്രൂരതന്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു പ്ലേഗ് ബാധിച്ച് മരിച്ച സൈനികരുടെ മൃതദേഹങ്ങൾ വമ്പൻ കവണകൾ ഉപയോഗിച്ച് നഗരമതിലിനുള്ളിലേക്ക് എറിഞ്ഞു. നഗരവാസികൾ ഈ ശവങ്ങൾ നീക്കം ചെയ്യാൻ ശ്രമിച്ചതോടെ പ്ലേഗ് നഗരമാകെ പടർന്നു. ഇവിടെ നിന്നും രക്ഷപ്പെട്ട ഇറ്റാലിയൻ കച്ചവടക്കാരാണ് പിന്നീട് യൂറോപ്പിലേക്ക് ഈ മാരകവ്യാധി എത്തിച്ചതെന്നും, അത് ദശലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകളുടെ ജീവനെടുത്ത ‘ബ്ലാക്ക് ഡെത്ത്’ ആയി മാറിയെന്നും ചരിത്രം രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.
വാളുകൾക്കും അമ്പുകൾക്കും മാരക പ്രഹരശേഷി നൽകാൻ പുരാതന കാലത്തെ സൈനികർ അവയിൽ ‘ബയോളജിക്കൽ കോട്ടിംഗ്’ നൽകുമായിരുന്നു. പ്രശസ്തരായ സിഥിയൻ വില്ലാളികൾ തങ്ങളുടെ അമ്പുകൾ വിസർജ്യങ്ങൾ, രക്തം, ചീഞ്ഞഴുകിയ മനുഷ്യമാംസം എന്നിവയുടെ മിശ്രിതത്തിൽ മുക്കി വെക്കുമായിരുന്നു.
യുദ്ധത്തിൽ അമ്പ് തറച്ച് മരിച്ചില്ലെങ്കിലും, ഈ അഴുക്കുകളിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന ബാക്ടീരിയകൾ ഉദാഹരണത്തിന് ടെറ്റനസ് അല്ലെങ്കിൽ ഗാംഗ്രീൻ രക്തത്തിൽ കലർന്ന് ദിവസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ ശത്രു അതീവ വേദനയോടെ മരിക്കുമെന്ന് അവർ ഉറപ്പുവരുത്തി. റോമൻ സൈനികരും തങ്ങളുടെ ശത്രുക്കളെ നേരിടാൻ സമാനമായ രീതിയിൽ ‘വിസർജ്യ ബോംബുകൾ’ എറിയാറുണ്ടായിരുന്നു.
“പ്രണയത്തിലും യുദ്ധത്തിലും എല്ലാം ന്യായമാണ്” എന്ന ചൊല്ലിനെ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ അന്വർത്ഥമാക്കുന്നവയായിരുന്നു പുരാതന കാലത്തെ ഈ യുദ്ധമുറകൾ. ഇന്നത്തെ കാലത്ത് അന്താരാഷ്ട്ര നിയമങ്ങളും ജനീവ കൺവെൻഷനും ഇത്തരം ജൈവ-രാസ ആയുധങ്ങളെ നിരോധിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ സിംഹഭാഗവും ഇത്തരം ക്രൂരമായ പരീക്ഷണങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതായിരുന്നു.
വാളും തോക്കും നൽകുന്നതിനേക്കാൾ വലിയ ആഘാതം പ്രകൃതിയെയും രോഗങ്ങളെയും ആയുധമാക്കുന്നതിലൂടെ ഉണ്ടാക്കാൻ കഴിയുമെന്ന് നമ്മുടെ പൂർവ്വികർക്ക് അറിയാമായിരുന്നു. തേൾ ബോംബുകളും ഗ്രീക്ക് ഫയറും പ്ലേഗ് ശവങ്ങളുമെല്ലാം വെറുമൊരു യുദ്ധതന്ത്രം എന്നതിലുപരി, അതിജീവനത്തിനായി മനുഷ്യൻ ഏതറ്റം വരെയും പോകുമെന്നതിന്റെ തെളിവുകളാണ്.
നമ്മൾ ഇന്ന് ജീവിക്കുന്ന ഈ ആധുനിക ലോകത്തിന് മുൻപുള്ള ആ “പഴയ നല്ല കാലം” അത്ര സുരക്ഷിതമോ സമാധാനപരമോ ആയിരുന്നില്ല എന്ന് ഈ ചരിത്ര സത്യങ്ങൾ നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ നാഗരികതയും തകർന്നു വീണത് ഇത്തരം വിനാശകാരിയായ കണ്ടുപിടുത്തങ്ങളിലൂടെയുമാണ്. ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് നമ്മൾ പഠിക്കേണ്ട പ്രധാന പാഠവും ഇതുതന്നെയാണ്—യുദ്ധത്തിൽ ആയുധങ്ങൾ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കും, എന്നാൽ അത് വരുത്തിവെക്കുന്ന നാശനഷ്ടങ്ങൾക്കും ദുരിതങ്ങൾക്കും മാറ്റമുണ്ടാകില്ല.
വാളിനേക്കാൾ മാരകമായി പ്രകൃതിയെയും ജീവജാലങ്ങളെയും ഉപയോഗിച്ച ഈ യുദ്ധമുറകൾ മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ കറുത്ത ഏടുകളായി ഇന്നും അവശേഷിക്കുന്നു.
NB: ഈ വാർത്തയിൽ ഉപയോഗിച്ചിരിക്കുന്ന ചിത്രം പ്രതീകാത്മകമാണ്. (Generated by AI)
The post തേൾ ബോംബ് മുതൽ പ്ലേഗ് ശവങ്ങൾ വരെ; രക്തം ചിന്താത്ത കൊലയാളികൾ , പുരാതന യുദ്ധക്കളങ്ങളിലെ അദൃശ്യമായ ജൈവായുധങ്ങൾ appeared first on Express Kerala.